wtorek, 15, wrzesień 2009 13:47
Odsłony: 53670
NUTY i KLAWIATURA FORTEPIANU
W niniejszym artykule zapoznamy Was z podstawowymi wiadomosciami na temat nazw i położenia nut na klawiaturze oraz odległościami między nimi.
Jeśli usiądziemy przed klawiaturą w środku jej długości a ręce ułożymy równolegle, to przed sobą widzimy oktawę razkreślną, prawa dłoń spocznie na oktawie dwukreślnej a lewa na oktawie małej.
Nazwy klawiszy (dźwięków), powtarzające się w każdej oktawie, podaje w dolnym rzędzie poniższy rysunek:
Nazwy te stosowane są w zapisie nutowym. W nauce śpiewu stosuje się nazwy „sylabowe” („solmizacyjne”):
c = do, d = re, e = mi, f = fa, g = sol, a = la, h = si
Warto tu zwrócić uwagę na klawisz „a1”, bowiem do tego dźwięku (o częstotliwości 440 drgań na sekundę) stroją się w orkiestrach inne instrumenty.
Wymieniony powyżej szereg dźwięków (a, ....., h) dotyczy, jak widać tylko klawiszy białych i nazywa się szeregiem „diatonicznym”. Na pięciolinii, w obu kluczach, pokazane powyżej nuty reprezentują właśnie tenże szereg.
Szereg ten (używa się też określenia "skala") posiada szczególną cechę - „odległości dźwiękowe” między klawiszami nie są jednakowe, i tak:
c-d = d-e = f-g = g-a = a-h = „cały ton” (diatoniczny), e-f = h-c = „półton” (diatoniczny)
Do uzyskania półtonów pomiędzy klawiszami „całotonowymi” służą klawisze czarne, i tak :
Wymieniony powyżej szereg dźwięków (a, ....., h) dotyczy, jak widać tylko klawiszy białych i nazywa się szeregiem „diatonicznym”. Na pięciolinii, w obu kluczach, pokazane powyżej nuty reprezentują właśnie tenże szereg.
Szereg ten (używa się też określenia "skala") posiada szczególną cechę - „odległości dźwiękowe” między klawiszami nie są jednakowe, i tak:
c-d = d-e = f-g = g-a = a-h = „cały ton” (diatoniczny), e-f = h-c = „półton” (diatoniczny)
Do uzyskania półtonów pomiędzy klawiszami „całotonowymi” służą klawisze czarne, i tak :
klawisz (12) daje półton między klawiszami (1) i (2),
klawisz (23) daje półton między klawiszami (2) i (3), i t.d.
klawisz (23) daje półton między klawiszami (2) i (3), i t.d.
W ten sposób każda oktawa zawiera 12 półtonów a klawisz (8) ma taką samą nazwę jak (1) tylko jego dźwięk jest wyższy o oktawę (należy do następnej oktawy).
W notacji nutowej na pięciolinii, dźwięki reprezentowane przez klawisze czarne uzyskiwane są za pomocą „krzyżyka”, stawianego przed nutą, który podwyższa ją właśnie o pół tonu, lub „bemola”, który obniża ją o pół tonu (są to znaki „chromatyczne”).
W notacji nutowej na pięciolinii, dźwięki reprezentowane przez klawisze czarne uzyskiwane są za pomocą „krzyżyka”, stawianego przed nutą, który podwyższa ją właśnie o pół tonu, lub „bemola”, który obniża ją o pół tonu (są to znaki „chromatyczne”).
W tych przypadkach, do nazwy nuty podwyższonej dodaje się „is” a do obniżonej „es”.
Pokazano to na poniższym rysunku:
Pokazano to na poniższym rysunku:
W związku z tym, kolejne czarne klawisze noszą analogiczne nazwy:
(12) = cis = des, (23) = dis = es, (45) = fis = ges, (56) = gis = as, (67) = ais = b
(zgodnie z podaną zasadą, klawisz i nuta „b” winny mieć nazwę „hes”, ale w polskiej literaturze przyjęła się nazwa „b”)
Znaki, o których tu mowa, mogą też być umieszczone bezpośrednio za kluczem (znaki „przykluczowe”) i oznacza to, że obowiązują one w całym utworze, chyba że zostaną odwołane „kasownikiem”, ale odwołanie to obowiązuje tylko w danym takcie.
Podobnie też, inne znaki podwyższające, lub obniżające, spotykane w trakcie utworu (znaki „przygodne”), ale różniące się od tych przykluczowych - obowiązują tylko w danym takcie - patrz poniższy przykład:
i tak : przykluczowy bemol na trzeciej linii nakazuje aby wszystkie napotkane „h” grać jako „b” z wyjątkiem taktu 3 i 7, gdzie bemol ten jest skasowany, czyli tam gramy „h”, natomiast w taktach 5, 6, 9, 10 gramy oczywiście „b”.
„gis” (znak przygodny) obowiązuje tylko w drugim takcie, stąd też często (dla przypomnienia) w następnym, trzecim takcie, przed „g” stawia się kasownik.
Jeżeli teraz do wspomnianej skali diatonicznej dołączymy półtony klawiszy czarnych, to otrzymujemy skalę „chromatyczną”, która w zapisie nutowym wygląda następująco:
(„daszkiem” oznaczono dźwięki pochodzące od czarnych klawiszy)
Przykład ten pokazuje generalną zasadę używania znaków chromatycznych - w linii melodycznej idącej w górę używamy krzyżyków a w biegnącej w dół - bemoli.
Ale są tu też pewne wyjątki, które mają na celu zmniejszenie liczby znaków, co ilustruje przykład:
INTERWAŁY - odległości pomiędzy dźwiękami
W skali diatonicznej jest prosto - obejmuje ona tylko białe klawisze i każdy z nich ma tylko jedną nazwę.
Znaki podwyższające i obniżające sprawiają, że w skali chromatycznej, zawierającej wszystkie klawisze, pojawiają się trzy nazwy (z jednym wyjątkiem), a mianowicie:
W skali diatonicznej, w obrębie oktawy, występują następujące interwały:
- - pryma czysta c - c (7) 0 półtonów
- - sekunda mała e - f (2) 1 półton
- - sekunda wielka c - d (5) 2 półtony
- - tercja mała d - f (4) 3 półtony
- - tercja wielka c - e (3) 4 półtony
- - kwarta czysta c - f (6) 5 półtonów
- - kwarta zwiększona f - h (1) 6 półtonów (tryton)
- - kwinta czysta c - g (6) 7 półtonów
- - kwinta zmniejszona h - f1 (1) 6 półtonów (tryton)
- - seksta mała e - c1 (3) 8 półtonów
- - seksta wielka c - a (4) 9 półtonów
- - septyma mala d - c1 (5) 10 półtonów
- - septyma wielka c - h (2) 11 półtonów
- - oktawa czysta c - c1 (1) 12 półtonów
Cyfra w nawiasie oznacza liczbę interwałów występujących w oktawie (w ramach ćwiczenia proszę odnaleźć pozostałe nie wyszczególnione).
W skali chromatycznej interwałów jest więcej, a mianowicie:
- - pryma czysta c - c 0 półtonów
- - pryma zwiększonaa c - cis 1 półton (półton chromatyczny
- - pryma 2-krotnie zw. c - cisis 2 półtony (cały ton chromatyczny)
- - sekunda zmniejszona c - deses 0 półtonów
- - sekunda mała c - des 1 półton
- - sekunda wielka c - d 2 półtony
- - sekunda zwiększona c - dis 3 półtony
- - tercja zmniejszona c - eses 2 półtony
- - tercja mała c - es 3 półtony
- - tercja wielka c - e 4 półtony
- - tercja zwiększona c - eis 5 półtonów
- - tercja 2-krotnie zw. ces - eis 6 półtonów
- - kwarta zmniejszona c - fes 4 półtony
- - kwarta czysta c - f 5 półtonów
- - kwarta zwiększona c - fis 6 półtonów (tryton)
- - kwarta 2-krotnie zw. c - fisis 7 półtonów
- - kwinta zmniejszona c - ges 6 półtonów (tryton)
- - kwinta czysta c - g 7 półtonów
- - kwinta zwiększona c - gis 8 półtonów
- - seksta 2-krotnie zmn. cisis - as 6 półtonów
- - seksta zmniejszona c - asas 7 półtonów
- - seksta mała c - as 8 półtonów
- - seksta wielka c - a 9 półtonów
- - seksta zwiększona c - ais 10 półtonów
- - septyma zmniejszona c - heses 9 półtonów
- - septyma mala c - b (hes) 10 półtonów
- - septyma wielka c - h 11 półtonów
- - septyma zwiększona c - his 12 półtonów
- - oktawa zmniejszona c - ces1 11 półtonów
- - oktawa czysta c - c1 12 półtonów
- - oktawa zwiększona c - cis1 13 półtonów
