AKORDY - budowa, rodzaje, oznaczenia podstawowe
Analogicznie jak w temacie "Gamy - koło kwintowe", omawianie tematu "Akordy" przeprowadzimy na przykładzie gamy C-dur i a-moll.
Akordem nazywamy współbrzmienie conajmniej 3 różnych dźwięków.
W harmonii klasycznej w skład akordów wchodzą kolejne tercje danej gamy.
Akordy takie zwiemy "diatonicznymi".
Rozróżniamy zatem akordy złożone :
- z 3 dźwięków - trójdźwięk (1 + 3 + 5-ty dźwięk gamy)
- z 4 dźwięków - akord septymowy (jw. + 7-my dźwięk gamy)
- z 5 dźwięków - akord nonowy (jw. + 9-ty dźwięk gamy)
- z 6 dźwięków - akord undecymowy (jw. + 11-ty dźwięk gamy)
- z 7 dźwięków - akord tercdecymowy (jw. + 13-ty dźwięk gamy)
(następna tercja daje powtórzenie dźwięku podstawowego, czyli zgodnie z podaną wyżej definicją nie może być użyta do budowy akordu).
W tak zbudowanych akordach, "dźwięk podstawowy" (najniższy) nazywa się prymą, drugi tercją a dalej następuje kwinta, septyma, nona, undecyma i tercdecyma.
W tym opracowaniu zajmiemy się tylko akordami złożonymi z 3 i 4 dźwięków, gdyż są one stosowane najczęściej.
Poniższa tabela przedstawia trójdźwięki diatoniczne, czyli zbudowane z dźwięków gamy (w tym przykładzie gamy C-dur) :
Akord zbudowany na I stopniu gamy nazywamy "tonicznym" (T), na IV stopniu - "subdominantowym" (S), na V stopniu - "dominantowym" (D), czyli analogicznie
do nazw stopni gamy. Te 3 akordy łącznie, to "triada harmoniczna" (T-S-D).
Akordy triady wyrózniono w tabeli kolorem żółtym.
Z tabeli widać też, ze :
- akord durowy składa się (liczymy zawsze od dołu) z tercji wielkiej i małej, co można zapisać jako 3w + 3m,
- akord mollowy ma układ odwrotny, czyli 3m + 3w,
- akord zmniejszony składa się z dwóch tercji małych, czyli 3m + 3m.
W równoległej gamie a-moll występują te same typy akordów, tylko na innych stopniach, a mianowicie:
I a = Am a-c-e
II Hzm h-d-f
III C c-e-g
IV d = Dm d-f-a
V e = Em e-g-h
VI F f-a-c
VII G g-h-d
natomiast w gamie a-moll "harmonicznej", z uwagi na podwyższony VII stopień, mamy nowy akord - zwiększony - złożony z dwóch tercjii wielkich, a mianowicie:
III Czw = C+ c-e-gis
oraz mamy zmianę akordu na VII stopniu - z durowego na zmniejszony - a mianowicie:
VII Gis dim gis-h-d
Poznaliśmy więc budowę 4 podstawowych trójdźwięków:
- durowy 3w + 3m
- mollowy 3m + 3w
- zmniejszony 3m + 3m
- zwiększony 3w + 3w
Podane w tabeli oznaczenia akordów są najczęściej stosowane (w nutach zagranicznych występują jeszcze inne symbole, o czym będzie więcej w następnym temacie). Jak widać z tabeli, nazwa literowa akordu jest taka sama jak nazwa dźwięku podstawowego, przy czym:
- akordy durowe oznacza się literami dużymi - np. C,
- akordy mollowe - literami małymi (głównie w nutach polskich), lub literami dużymi i małą literą "m".(zarówno w nutach polskich jak i zagranicznych) np. c, lub Cm
- akordy zmniejszone - literami dużymi i małą literą "o", lub skrótem "dim" (w nutach polskich można spotkać skrót "zm") - np. Co, lub Cdim, ewentualnie Czm,
- akordy zwiększone - literami dużymi i znakiem "+" (w nutach polskich można spotkać skrót "zw") - np. C+, lub Czw.
Ponadto - w akordach "krzyżykowych" i "bemolowych", t.zn. zawierających w nazwie końcówki "is", lub "es" - np. Fis, Des, podstawowym znakiem dodatkowym za
literą jest znak "krzyżyka" (#), lub "bemola" (b), czyli oznaczenie akordów w tym przykładzie będzie następując : F#, Db (użyto tu malej litery "b" zamiast znaku
bemola ze względu na brak tego znaku w programie Word, co jest często spotykane w podobnych, jak to, opracowaniach).
W polskich nutach spotyka się oznaczenia składające się z samych liter - np. Fis, Des.
Należy też pamiętać, że w nutach anglojęzycznych naszemu oznaczeniu "H" odpowiada oznaczenie "B" a naszemu "B" odpowiada "Bb" (dotyczy to zarówno oznaczenia dźwięku, jak i akordu).
Poniższa tabela przedstawia podsumowanie wiadomości o 4 podstawowych trójdźwiękach (przykład dla dźwięku podstawowego "C"):
Do najczęściej używanych czterodźwięków należy, wymieniony już na początku, akord septymowy oraz t.zw. akord sekstowy, t.zn. trójdźwięk z dodanym 6 stopniem gamy.
Akordy septymowe przedstawiają się następująco:
*) dokładnie - akord zmniejszony z dodana septymą zmniejszoną; w praktyce zamiast "heses" piszemy "a"
Warto tu zwrócić uwagę na tenże akord, bo - w przeciwieństwie do innych, których jest tyle ile tonacji - tych jest praktycznie tylko 3, a mianowicie:
c-es-ges-a oznaczenie Co7
cis-e-g-b oznaczenie C#o7 (Dbo7)
d-f-as-h oznaczenie Do7
gdyż kolejny akord dis-fis-a-c (D#o7) jest wprawdzie inaczej oznaczony, ale zawiera te same dźwięki co pierwszy, tylko występujące w innej kolejności.
Taką konfifuracja akordu, w której dolny dźwięk jest przeniesiony o oktawę wyżej nazywa się "przewrotem".
Mozna zatem powiedzieć, że akord D#o7 (i również Ebo7) jest jest pierwszym przewrotem akordu Co7. Idąc dalej - Gbo7 jest drugim przewrotem Co7, lub
pierwszy przewrotem Eb07 i td.
Spostrzeżenie to ma istotne znaczenie dla instrumentu akompaniującego - fortepianu a szczególnie dla gitary. Gitarzysta, zależnie od aktualnego położenia ręki na gryfie, może użyć najwygodniejszego dla siebie chwytu a niekoniecznie takiego, jaki napisano w nutach - chyba, że jest to wyraźnie niekorzystne dla brzmienia utworu w tym konkretnym miejscu.
I - pamiętając o tym zastrzeżeniu - można postawić znak równości pomiędzy następującymi akordami:
Co7 = Ebo7 (D#o7) = Gbo7 (F#o7) = Ao7
C#o7 (Dbo7) = Eo7 = Go7 = Bo7
Do7 = Fo7 = Abo7 (G#o7) = Ho7
W praktyce używane są tylko 2 akordy sekstowe, a mianowicie:
