Wstęp.
Wszystko, o czym będzie poniżej, dotyczy stosowanego obecnie powszechnie „stroju temperowanego”, t. zn. następstwa dźwięków (a dokładniej - odległości pomiędzy nimi) z jakim mamy do czynienia we współczesnych instrumentach klawiszowych.
Wg tego stroju są oczywiście zbudowane wszystkie inne współczesne instrumenty. W tym stroju, najmniejsza odległość pomiędzy dźwiękami to „półton” (pt), zaś dwa sąsiednie półtony tworzą „cały ton” (ct).
Popatrzmy jak ten strój wygląda na klawiaturze :
Nazwy klawiszy (dźwięków), podane na dole rysunku, stosowane są w zapisie nutowym.
W nauce śpiewu stosuje się nazwy „solmizacyjne” : c = do, d = re, e = mi, f = fa, g = sol, a = la, h = si
Pomiędzy sąsiednimi klawiszami mamy wspomniane półtony.
Zauważmy, że większość półtonów występuje między klawiszem białym i czarnym, lub czarnym i białym, a tylko w dwóch miejscach między dwoma białymi a mianowicie 3-4 (e-f) i 7-8 (h-c).
Wobec tego wspomniany cały ton występuje pomiędzy : 1-2, 2-3, 4-5, 5-6, 6-7 (są to sąsiednie klawisze białe)
oraz 12-23, 45-56, 56-67 (są to sąsiednie klawisze czarne) a także 23-4, 3-45, 67-8, 7-12 (ale nie są to klawisze sąsiednie).
GAMY - TONACJE - co to takiego ?
Gama jest to następstwo dźwięków ułożonych wg stałego schematu, zwanego „skalą”.
Wyróżniamy 2 rodzaje skal (gam) : „durowe” i „mollowe”.
Mówi się też tonacja durowa, mollowa.
W skali durowej, idąc w górę jak po schodach, kolejność dźwięków jest następująca :
0 (dźwięk początkowy), ct, ct, pt, ct, ct, ct, pt (ostatni dźwięk jest powtórzeniem początkowego, lecz o „oktawę” wyżej).
Jak łatwo zauważyć, wg tego schematu ułożone są białe klawisze c,d,e,f,g,a,h,c.
Tworzą one gamę „C-dur” (pełnej nazwy używa się m.in. w tytułach kompozycji, w oznaczeniach akordów piszemy samo „C”, sama zaś litera oznacza dźwięk początkowy gamy).
W skali mollowej „naturalnej” (bo są jeszcze inne, ale to już „wyższa szkoła jazdy”) idąc w górę, kolejność dźwięków jest następująca : 0, ct, pt, ct, ct, pt, ct, ct.
Schematowi temu odpowiada ciąg białych klawiszy a,h,c,d,e,f,g,a.
Tworzą one gamę „a-moll” (w oznaczeniach akordów piszemy „a”, uwaga - w literaturze anglojęzycznej piszą „Am”).
Ponieważ obie te gamy „używają” tylko białych klawiszy, to stoją one razem na szczycie „koła” i nie mają „znaków przykluczowych” („krzyżyków”, „bemoli”).
Warto zapamiętać regułę, że równoległa skala mollowa (o tych samych znakach przykluczowych) leży o 3 półtony niżej od skali durowej (patrz „koło” - C, a, G e, i t.d.).
KRZYŻYK - BEMOL - co to takiego i skąd się wzięło ?
Krzyżyk podwyższa a bemol obniża dany dźwięk (nutę na pięciolinii) o pół tonu i do nazwy dźwięku podwyższonego dodaje się „is” (n.p. g - gis) a do obniżonego „es” (n.p. g - ges). Obowiązuje tu zasada, że jeśli linia melodyczna biegnie w gorę, to stosujemy krzyżyk (n.p. „c,dis,e” a nie „c,es,e”, choć dis i es to ten sam klawisz - na rysunku klawiatury oznaczony 23), jeśli natomiast biegnie w dół, to stosujemy bemol (n.p. e,des,c a nie e,cis,c, klawisz „cis-des“ oznaczono 12).
Pierwszym powodem stosowania krzyżyków i bemoli jest linia melodyczna jaką wymyślił kompozytor. Proste melodie - zagrane w tonacji C - nie mają tych znaków
n.p. w piosence „Wlazł kotek ...” i wielu innych, ale n.p. w znanej piosence „Czterdziestolatek” występują i krzyżyki i bemole.
Za drugim powodem istnienia tych wszystkich gam też stoją kompozytorzy a dołączają do nich wokaliści.
Kompozytorzy - bo ich ucho, wrażliwe na barwę dźwięków, mówi im, że dany utwór lepiej brzmi n.p. w tonacji As niż w C.
Wokaliści - bo rozpiętość linii melodycznej nie pasuje do rozpiętości ich głosu i kompozycję trzeba napisać („transponować”) n.p. 2 tony niżej, lub wyżej, czyli w innej tonacji (gamie).
JAK POWSTAJĄ INNE GAMY ?
Bardzo prosto - trzeba schemat skali durowej, lub mollowej, zrealizować poczynając od wybranego dźwięku. N.p. w skład gamy E-dur wejdą następujące dźwięki :
e,fis,gis,a,h,cis,dis,e (na rysunku klawiatury fis=45, gis=56, cis=12, dis=23). Widzimy tu 4 dźwięki podwyższone więc w tej gamie mamy 4 znaki przykluczowe
(krzyżyki) - patrz koło kwintowe poniżej.
Równoległa gama mollowa cis-moll składa się z dźwięków : cis,dis,e,fis,gis,a,h,cis, czyli mamy tu te same dźwięki podwyższone co w E-dur.
Rysunek pokazany poniżej przedstawia koło gam w wersji skróconej (praktycznej). Idąc bowiem kwintami w górę klawiatury, oprócz pokazanych gam C,G,D,A,E,
H,Fis, możemy tworzyć dalsze gamy krzyżykowe aż do 12 znaków, a mianowicie : Cis,Gis,Dis,Ais,Eis,His (ta ostatnia brzmi identycznie jak C).
Idąc zaś kwintami w dół klawiatury, oprócz pokazanych gam F,B,Es,As,Des,Ges, możemy tworzyć dalsze gamy bemolowe też do 12 znaków, a mianowicie : Ces,Fes, Heses,Eses,Asas,Deses (ta ostatnia też brzmi identycznie jak C).
Uwzględniając jednak fakt, że co do jakości brzmienia fis=ges, cis=des, gis=as, dis=es, ais=b (winno być “hes”, ale w polskiej literaturze piszemy “b”), eis=f, his=c i dalej ces= h, fes=e, heses=a, eses=d, asas=g, deses=c, zrezygnowano w praktyce z używania gam mających ponad 6 znaków przykluczowych.
Jak takie „koło” zapamiętać ?
Albo nauczyć się go jak wierszyka, albo zamknąć oczy i, widząc klawiaturę, skakać po niej „kwintami” w górę i w dół, pamiętając, że równoległa gama mollowa leży o „tercję małą” niżej od początku gamy durowej (te terminy w cudzysłowach to „interwały”, o których trzeba przeczytać gdzieś indziej), albo - moją metodą - „kwinta w górę, kwarta w dół, kwinta w górę, kwarta w dół ...” dla gam krzyżykowych oraz „kwarta w górę, kwinta w dół, kwarta w górę, kwinta w dół, ...” dla gam bemolowych (też się skacze, ale nie po całej klawiaturze).
TONACJA - co to takiego i czym różni się od gamy ?
Z tego co powiedziano powyżej wynika, że tonacja to coś więcej niż gama. Opiera się na dźwiękach gamy, ale dodatkowo używa wszystkich innych dźwięków,
jakie kompozytor uzna za stosowne.
