Co to za znaczki w nutach na fortepian?
Po czym poznać, że nuty przeznaczone są na fortepian (lub podobny instrument)?
Po tym, że "pięciolinie" spięte są "klamrą" po dwie, z których górna opatrzona jest w "klucz wiolinowy" a dolna - w "klucz basowy". Również "kreski taktowe" przebiegają przez obie pięciolinie. Patrz przykłady poniżej.
W nutach wyróżnić można trzy grupy informacji:
1 - informacje ogólne niedotyczące materii muzycznej:
- tytuł utworu i ewentualnie inne dane (np. nr dzieła, dedykacja i tp), które zwykle umieszczone są u góry.
- kompozytor - po prawej stronie nad pierwszą pięciolinią.
- rok wydania i wydawca - u dołu na pierwszej stronie (często te dwie ostatnie informacje podawane są pod tytułem utworu). Patrz przykład 1.
Przykład 1.
2 - informacje ogólne dotyczące materii muzycznej:
- tempo i ewentualnie inne ogólne wskazówki wykonawcze - po lewej stronie nad pierwszą pięciolinią.
- klucze - wiolinowy i basowy - na początku każdej pięciolinii.
- tonacja - patrz na "znaki przykluczowe" ("krzyżyki", lub "bemole") - na początku każdej pięciolinii.
- metrum - patrz na początku utworu (tuż za znakami przykluczowymi).
Popatrzmy pod tym kątem na przykład 1:
- tempo "largo" (szeroko, bardzo powoli) należy do grupy wolnych ;
inne określenia tempa w tej grupie to : larghetto, lento, adagio, grave ;
tempa umiarkowane : andante, andantino, moderato, allegretto ;
tempa szybkie : allegro, vivo, vivace, veloce, presto, vivacissimo, prestissomo
(szczegółowe znaczenie poszczególnych określeń, pochodzących z języka włoskiego, podają słowniki i podręczniki muzyczne ;
W wielu przypadkach nad słownym określeniem tempa (a często zamiast) podaje się ścisłe, metronomiczne, oznaczenie czasu trwania wartości rytmicznych - jak w przykładzie 2:
Przykład 2.
co oznacza, że na metronomie należy ustawić cyfrę 114, czyli tempo grania ćwierćnut wyniesie 114 na minutę.
Wróćmy do przykładu 1:
- utwór jest w tonacji g-moll, co podano w tytule (gdyby tej informacji nie było, to należałoby sprawdzić, czy nie jest to przypadkiem tonacja B-dur - utwór zwykle kończy się akordem tonicznym).
- metrum utworu to 4/4 (znak "C" funkcjonuje równolegle i jest równoznaczny z 4/4).
3 - informacje szczegółowe dotyczące materii muzycznej:
- zmiany tempa, klucza, tonacji i metrum, co zaznaczane jest tuż za kreską taktową (zmiana klucza spotykana jest też w trakcie taktu).
- zmiany dynamiki (inaczej - siły dźwięku, potocznie - głośności), dotyczące zarówno mniejszych, lub większych fragmentów, jak i poszczególnych dźwięków, co zaznaczane jest odpowiednimi słowami, literami, lub znakami graficznymi - patrz przykład 3.
Przykład 3 (druga linia Ballady g-moll)
Mamy tu zmianę (zwiększenie) tempa na "Moderato" (umiarkowanie) z równoczesną zmianą metrum na 6/4.
Łącznie z przykładem 1 widzimy zmiany dynamiki - z początkowego "f" (forte - głośno), poprzez "dim" (diminuendo - ściszanie) w drugiej połowie 3 taktu (długość dwóch schodzących się linii pokazuje odcinek, na którym winno nastąpić wyciszenie), do "p" (piano - cicho) w 4 takcie, na przełomie 6 i 7 taktu mamy lokalne wzmocnienie (crescendo), po zmianie metrum (p) przypomina, że ogólnie gramy piano (pod półnutą c jest akcent - o czym poniżej - co siłą rzeczy wypada nieco głośniej).
Ponadto - stosuje się jeszcze "ff" (fortissimo - bardzo głosno), "fff" (fortissimo possibile - możliwie najgłośniej) oraz analogicznie "pp" (pianissimo - bardzo cicho) i "ppp" (pianissimo possibile - możliwie najciszej).
Zmiana jakości brzmienia za pomocą pedału - "Ped" - naciskamy pedał, " * " - zwalniamy.
- zmiany artykulacji (sposobu wydobywania i łączenia), dotyczące zarówno mniejszych, lub większych grup, jak i poszczególnych dźwięków, co zaznaczane jest odpowiednimi słowami, lub znakami graficznymi. Patrz przykład 4.
Przykład 4 (cd Ballady g-moll).
W lewej ręce mamy zmiany klucza (czego nie pokazano jeszcze w dotychczasowych przykładach) oraz "przenośnik oktawowy" (8''''''''''''| ). Oba sposoby pozwalają uniknąć stosowania linii dodanych - górnych i dolnych (nie używa się więcej niż 5 linii dodanych). Przenośnik oktawowy nad nutami oznacza przeniesienie o oktawę w górę, pod nutami - w dół.
Wracając do tematu artykulacji, widzimy w tym przykładzie:
- staccato (odrywać) - kropka nad, lub pod nutą (po przeciwnej stronie ogonka) - wartości nut są skrócone, gdyż po uderzeniu w klawisz palec winien być natychmiast podniesiony.
- akcent - znak ">" nad nutą, lub pod nutą (po przeciwnej stronie ogonka), polega na głośniejszym wykonaniu danego dźwięku,
- legato (łączyć) - tenże wyraz, lub łuk nad zespołem nut (nie mylić z długimi łukami oznaczającymi "frazowanie", jak również z krótkimi, ale łączącymi dwie nuty tej samej wysokości, co oznacza przedłużenie nuty pierwszej o wartość drugiej) - wartości nut są dotrzymane, gdyż palec z klawisza odrywamy dopiero w momencie uderzania w następny.
Ponadto - stosuje się jeszcze :
- spiccato (oddzielać) - znak przypominający wąską literę " v " (w niektórych źródłach i nutach znak ten jest zaczerniony), wykonanie winno być bardziej energiczne i ostrzejsze niż "staccato" a wartości nut jeszcze bardziej skrócone.
- portato (przenosić) - artykulacja pośrednia między legato i staccato - do kropek i łuku dodana jest prostokątna klamra z napisem portato - skrócenie wartości nut jest tu znikome.
- glissando - linia prosta, lub falista (t.zw. wężyk) z napisem gliss pomiędzy nutą rozpoczynającą i kończącą. Polega na zmianie wysokości dźwięku bez jego przerywania. Jest to artykulacja nietypowa dla fortepianu a polega na szybkim przesunięciu palcem po białych, lub czarnych klawiszach.
- tremolo (drżenie), tremolando (drżąco) - jest to właściwie skrótowy zapis szybko powtarzanego tego samego dźwięku, lub dwóch różnych dźwięków (w tym współbrzmień).
- arpeggio (jak na harfie, struna po strunie) - pionowy wężyk przed akordem - polega na szybkim wykonaniu akordu dźwięk po dźwięku poczynając od najniższego. Są tu dwie możliwości : gdy wężyk przebiega przez obie pięciolinie akord rozpoczyna się lewą ręką i kontynuuje prawą, gdy mamy osobne wężyki na każdej pięciolinii obie ręce równocześnie wykonują swoje akordy
(są jeszcze inne śposoby artykulacji, ale nie dotyczą fortepianu).
OZDOBNIKI - pojedyncze dźwięki, lub ich grupy, upiększające linię melodyczną, jest zaznaczane odpowiednimi symbolami, lub znakami graficznymi, umieszczanymi nad konkretną nutą i wykonywane w czasie trwania tejże nuty, a mianowicie:
- przednutka krótka (stosowana obecnie ; w muzyce dawnej jest też "przednutka długa") - mała przekreślona nutka "ósemka" połączona łukiem z nutą główną - szybko zagrana nuta przed nutą główną, odbiera ona nieco wartości nuty poprzedniej, jednakże akcent pozostaje przy nucie głównej (spotyka się też przednutki złożone z kilku nutek i w tym przypadku nie są one przekreślone).
- mordent nieprzekreślony (stosowany obecnie ; w muzyce dawnej jest też "mordent przekreślony") - "zygzak" złożony z 5 ramion umieszczony nad nutą (po przeciwnej stronie ogonka) - w czasie przeznaczonym na nutę główną uderzamy ten dźwięk, następnie gamowłasciwy dźwięk sąsiedni wyższy (zwany sekundą górną) i powtórnie dźwięk główny ; sekunda górna może być chromatycznie zmieniona i wtedy nad, lub pod znakiem stawia się odpowiedni znak (krzyżyk, bemol). Można powiedzieć, że mordent nieprzekreślony zamienia nutę główną w 3 nuty - zamiast np. "c" gramy "c,d,c".
- obiegnik - znak podobny do leżącego S (
), umieszczony nad nutą, lub miedzy dwiema nutami - wykonanie polega na szybkim opisaniu nuty głównej przez jej górną i dolną sekundę. Można powiedzieć, że obiegnik zamienia nutę główną w 4 nuty - zamiast np. "c" gramy "d,c,h,c". W przypadku obiegnika postawionego miedzy dwiema nutami jego wykonanie odbywa się po uderzeniu pierwszej nuty, ale odpowiednio skróconej (czyli gramy np. c, d,c,h,c - wszystko w czasie przeznaczonym na nutę "c").
- tryl - nad nutą figuruje skrót tr ; jeżeli ozdobnik dotyczy wielu nut, lub wielu taktów, to za skrótem występuje linia falista (wężyk) pokazująca odpowiedni odcinek wykonywania ozdobnika - w czasie przeznaczonym na nutę główną szybko i wielokrotnie uderzamy ten dźwięk na zmianę z sekundą górną (można powiedzieć, że tryl to jest przedłużony mordent) - patrz przykłady poniżej.
Przykład 5.
W pierwszym takcie nad nutą "a" mamy znak ozdobnika "tryl". Kasownik nad nim oznacza, że górną sekundą ma być "h" (bo pierwszą nutą w takcie jest his). Cyferki u góry podpowiadają którymi palcami należy ten tryl wykonać (skoro mowa o cyferkach - widać je we wszystkich przykładach - oznaczają one "palcowanie" - nie ma ich tam gdzie użycie palców jest oczywiste). W ostatnim takcie jest przednutka krótka, w lewej ręce akord finalny ma być zagrany arpeggio. Widzimy tu też znaki "fermata" (łuk z kropką w środku), co oznacza przedłużenie wartości nuty, lub pauzy wg uznania wykonawcy.
Przykład 6.
Widzimy tu nad nutą "h" symbol ozdobnika "mordent nieprzekreślony" wraz z palcowaniem.
FRAZOWANIE - zaznaczane jest łukami obejmującymi od kilku nut do wielu taktów, które wyznaczają odcinki tworzące pewne całości wyrazowe. Patrz przykłady 1, 3, 4 - wszystkie łuki dotyczą frazowania. U nowicjusza mogą budzić wątpliwości krótkie łuki w dwóch ostatnich taktach przykładu 3. Bowiem zarówno w prawej, jak i lewej ręce łuki dotyczą nut tej samej wysokości, co zwykle oznacza przedłużenie nuty pierwszej o wartość drugiej. W tym jednak przypadku bliżej nut mamy kropki, czyli staccato, z czego wniosek, że łuki oznaczają frazowanie (nie jest to też portato, bo nie ma klamry i napisu).
Wymienione powyżej ozdobniki należą do grupy skrótów powszechnie stosowanych w zapisie nut na fortepian i inne instrumenty. Dla nowicjuszy jest to kłopotliwe, bo trzeba zapamiętać wykonanie każdego z nich. Wygodniejszy byłby dokladny zapis bez używania tych skrótów - ale cóż - tak się przyjęło i trzeba się do tego przyzwyczaić.
Inne SKRÓTY w pisowni nut:
- pauzy trwające kilka taktów - spotykane sposoby oznaczeń podaje przykład 7.
Przykład 7.
- wielokrotne powtarzanie dźwięków tej samej wysokości i wartości, lub figur melodycznych - patrz przykład 8.
Przykład 8.
- wielokrotne powtarzanie figur melodyczno-rytmicznych - patrz przykład 9.
Przykład 9.
- wykonywanie oktaw - cyfra 8 umieszczona nad, lub pod nutą oznacza zagranie jej z oktawą, odpowiednio - górną, lub dolną. Spotykane są też określenia : col 8va, all 8va, con 8va, coll ottava bassa (tylko dla oktawy dolnej
- powtórzenie części utworu od początku - jeśli utwór ma np. strukturę A, B, A, to - zamiast przepisywać część A - na końcu części B piszemy "Da capo al FINE" (w skrócie D.c.al F, co czytamy "da kapo al fine" i znaczy to "od podzątku do napisu FINE"), zaś na końcu części A piszemy "FINE" (koniec).
- powtórzenie części utworu od konkretnego miejsca - stawiamy tam znak podobny do litery "f" z dodatkowymi dwiema kropkami a w miejscu po którym następuje powtórzenie piszemy "Dal segno" (dal senio, w skrócie "D.s.", co znaczy "od znaku"). Zwykle oznacza to powtórzenie aż do końca utworu, chyba że napiszemy "Dal segno al FINE" i oznaczymy miejsce zakończenia słowem "FINE".
- powtórzenie fragmentu utworu - początek fragmentu oznaczamy wspomnianym znakiem "f" a koniec znakiem podobnym do "elipsy przekreślonej na krzyż" (potocznie - "latarnia") a w miejscu po którym następuje powtórzenie piszemy "Dal f al O e poi CODA". Po powtórzeniu tego fragmentu przechodzimy do części oznaczonej na początku wyrazem "CODA" (koda - zakończenie). Czasem zamiast "CODA" spotykamy "TRIO" i zwykle na końcu "TRIO" widzimy wskazówki do dalszego wykonania utworu.
A oto dokładny wizerunek znaku "f" i "latarni" : 
- odmienne zakończenie powtarzanych części utworu - patrz przykład 10:
Przykład 10.
Pierwszy znak repetycji (powtórzenia) mamy w miejscu A, powtarzamy zatem od początku, ale opuszczamy zakończenie pod klamrą 1 i gramy zakończenie pod klamrą 2. Gramy dalej do następnego znaku repetycji w miejscu C i powtarzamy od najbliższego znaku repetycji o przeciwnym kierunku (wskazują to kropki - umieszczone po stronie lewej nakazują powtórzenie fragmentu z lewej strony znaku, umieszczone po prawej nakazują powtórzenie fragmentu z prawej strony znaku), ale - podobnie jak poprzednio - opuszczamy zakończenie pod klamrą 1 i gramy zakończenie pod klamrą 2. Spotykane jest też oznaczenie pod klamrami "I volta" (prima volta - pierwszy raz) i "II volta (sekunda volta - drugi raz). W miejscu D mamy znak zakończenia utworu. Zwróćmy też uwagę, że za kropkami występuje kreska cienka.
Skąd wiemy o którym takcie mówimy ? Podpowiada nam to cyferka pomiędzy kluczami na początku każdej linii, podająca numer danego taktu (w przykładzie 1 mamy 1 (to oczywiste, bo to początek utworu) a w przykładzie 3 figuruje 5 (następne takty w danej linii trzeba samemu policzyć).
