Co to za znaczki w nutach na fortepian?

Po czym poznać, że nuty przeznaczone są na fortepian (lub podobny instrument)?

Po tym, że "pięciolinie" spięte są "klamrą" po dwie, z których górna opatrzona jest w "klucz wiolinowy" a dolna - w "klucz basowy". Również "kreski taktowe" przebiegają przez obie pięciolinie. Patrz przykłady poniżej.

 W nutach wyróżnić można trzy grupy informacji:

 1 - informacje ogólne niedotyczące materii muzycznej:

- tytuł utworu i ewentualnie inne dane (np. nr dzieła, dedykacja i tp), które zwykle umieszczone są u góry.

- kompozytor - po prawej stronie nad pierwszą pięciolinią.

- rok wydania i wydawca - u dołu na pierwszej stronie (często te dwie ostatnie informacje podawane są pod tytułem utworu). Patrz przykład 1.

 Przykład 1.

 01_znaczki_01

2 - informacje ogólne dotyczące materii muzycznej:

- tempo i ewentualnie inne ogólne wskazówki wykonawcze - po lewej stronie nad pierwszą pięciolinią.

- klucze - wiolinowy i basowy - na początku każdej pięciolinii.

- tonacja - patrz na "znaki przykluczowe" ("krzyżyki", lub "bemole") - na początku każdej pięciolinii.

- metrum - patrz na początku utworu (tuż za znakami przykluczowymi).

 

Popatrzmy pod tym kątem na przykład 1:

- tempo "largo" (szeroko, bardzo powoli) należy do grupy wolnych ;

   inne określenia tempa w tej grupie to : larghetto, lento, adagio, grave ;

   tempa umiarkowane : andante, andantino, moderato, allegretto ;

  tempa szybkie : allegro, vivo, vivace, veloce, presto, vivacissimo, prestissomo

  (szczegółowe znaczenie poszczególnych określeń, pochodzących z języka włoskiego, podają słowniki i podręczniki muzyczne ; 

 

W wielu przypadkach nad słownym określeniem tempa (a często zamiast) podaje się ścisłe, metronomiczne, oznaczenie czasu trwania wartości rytmicznych - jak w przykładzie 2:

 Przykład 2.

2_Tempo

 

co oznacza, że na metronomie należy ustawić cyfrę 114, czyli tempo grania ćwierćnut wyniesie 114 na minutę.

 

Wróćmy do przykładu 1:

- utwór jest w tonacji g-moll, co podano w tytule (gdyby tej informacji nie było, to należałoby sprawdzić, czy nie jest to przypadkiem tonacja B-dur - utwór zwykle kończy się akordem tonicznym).

- metrum utworu to 4/4 (znak "C" funkcjonuje równolegle i jest równoznaczny z 4/4).

 

3 - informacje szczegółowe dotyczące materii muzycznej:

- zmiany tempa, klucza, tonacji i metrum, co zaznaczane jest tuż za kreską taktową (zmiana klucza spotykana jest też w trakcie taktu).

- zmiany dynamiki (inaczej - siły dźwięku, potocznie - głośności), dotyczące zarówno mniejszych, lub większych fragmentów, jak i poszczególnych    dźwięków, co zaznaczane jest odpowiednimi słowami, literami, lub znakami graficznymi - patrz przykład 3.

Przykład 3 (druga linia Ballady g-moll)

01_znaczki_03 

Mamy tu zmianę (zwiększenie) tempa na "Moderato" (umiarkowanie) z równoczesną zmianą metrum na 6/4.

Łącznie z przykładem 1 widzimy zmiany dynamiki - z początkowego "f" (forte - głośno), poprzez "dim" (diminuendo - ściszanie) w drugiej połowie 3 taktu (długość dwóch schodzących się linii pokazuje odcinek, na którym winno nastąpić wyciszenie), do "p" (piano - cicho) w 4 takcie, na przełomie 6 i 7 taktu mamy lokalne wzmocnienie (crescendo), po zmianie metrum (p) przypomina, że ogólnie gramy piano (pod półnutą c jest akcent - o czym poniżej - co siłą rzeczy wypada nieco głośniej).

Ponadto - stosuje się jeszcze "ff" (fortissimo - bardzo głosno), "fff" (fortissimo possibile - możliwie najgłośniej) oraz analogicznie "pp" (pianissimo - bardzo cicho) i "ppp" (pianissimo possibile - możliwie najciszej).

Zmiana jakości brzmienia za pomocą pedału - "Ped" - naciskamy pedał, " * " - zwalniamy.

- zmiany artykulacji (sposobu wydobywania i łączenia), dotyczące zarówno mniejszych, lub większych grup, jak i poszczególnych dźwięków, co zaznaczane jest odpowiednimi słowami, lub znakami graficznymi. Patrz przykład 4.

Przykład 4 (cd Ballady g-moll).

01_znaczki_04 

W lewej ręce mamy zmiany klucza (czego nie pokazano jeszcze w dotychczasowych przykładach) oraz "przenośnik oktawowy" (8''''''''''''| ). Oba sposoby pozwalają uniknąć stosowania linii dodanych - górnych i dolnych (nie używa się więcej niż 5 linii dodanych). Przenośnik oktawowy nad nutami oznacza przeniesienie o oktawę w górę, pod nutami - w dół.

Wracając do tematu artykulacji, widzimy w tym przykładzie:

- staccato (odrywać) - kropka nad, lub pod nutą (po przeciwnej stronie ogonka) - wartości nut są skrócone, gdyż po uderzeniu w klawisz palec winien być natychmiast podniesiony.

akcent -  znak  ">"  nad  nutą, lub  pod  nutą  (po  przeciwnej  stronie  ogonka), polega  na  głośniejszym  wykonaniu  danego  dźwięku,

- legato (łączyć) - tenże wyraz, lub łuk nad zespołem nut (nie mylić z długimi łukami oznaczającymi "frazowanie", jak również z krótkimi, ale łączącymi dwie nuty tej samej wysokości, co oznacza przedłużenie nuty pierwszej o wartość drugiej) - wartości nut są dotrzymane, gdyż palec z klawisza odrywamy dopiero w momencie uderzania w następny.  

Ponadto - stosuje się jeszcze :

spiccato (oddzielać)  -  znak  przypominający  wąską  literę  " v "  (w  niektórych  źródłach  i  nutach  znak  ten  jest  zaczerniony), wykonanie  winno  być  bardziej  energiczne  i  ostrzejsze  niż  "staccato"  a  wartości  nut  jeszcze  bardziej  skrócone.

- portato (przenosić) - artykulacja pośrednia między legato i staccato - do kropek i łuku dodana jest prostokątna klamra z napisem portato - skrócenie wartości nut jest tu znikome.

- glissando - linia prosta, lub falista (t.zw. wężyk) z napisem gliss pomiędzy nutą rozpoczynającą i kończącą. Polega  na  zmianie  wysokości  dźwięku  bez  jego  przerywania. Jest  to  artykulacja  nietypowa  dla  fortepianu  a  polega na szybkim przesunięciu palcem po białych, lub czarnych klawiszach.

- tremolo (drżenie), tremolando (drżąco) - jest to właściwie skrótowy zapis szybko powtarzanego tego samego dźwięku, lub dwóch różnych dźwięków (w tym współbrzmień).

- arpeggio (jak na harfie, struna po strunie) - pionowy wężyk przed akordem - polega na szybkim wykonaniu akordu dźwięk po dźwięku poczynając od najniższego. Są tu dwie możliwości : gdy wężyk przebiega przez obie pięciolinie akord rozpoczyna się lewą ręką i kontynuuje prawą, gdy mamy osobne wężyki na każdej pięciolinii obie ręce równocześnie wykonują swoje akordy

(są jeszcze inne sposoby artykulacji, ale nie dotyczą fortepianu).

 

OZDOBNIKI - pojedyncze dźwięki, lub ich grupy, upiększające linię melodyczną, jest zaznaczane odpowiednimi symbolami, lub znakami graficznymi, umieszczanymi nad konkretną nutą i wykonywane w czasie trwania tejże nuty, a mianowicie:

- przednutka krótka (stosowana obecnie ; w muzyce dawnej jest też "przednutka długa") - mała przekreślona nutka "ósemka" połączona łukiem z nutą główną - szybko zagrana nuta przed nutą główną, odbiera ona nieco wartości nuty poprzedniej, jednakże akcent pozostaje przy nucie głównej (spotyka się też przednutki złożone z kilku nutek i w tym przypadku nie są one przekreślone).

- mordent nieprzekreślony (stosowany obecnie ; w muzyce dawnej jest też "mordent przekreślony") - "zygzak" złożony z 5 ramion umieszczony nad nutą (po przeciwnej stronie ogonka) - w czasie przeznaczonym na nutę główną uderzamy ten dźwięk, następnie gamowłasciwy dźwięk sąsiedni wyższy (zwany sekundą górną) i powtórnie dźwięk główny ; sekunda górna może być chromatycznie zmieniona i wtedy nad, lub pod znakiem stawia się odpowiedni znak (krzyżyk, bemol). Można powiedzieć, że mordent nieprzekreślony zamienia nutę główną w 3 nuty - zamiast np. "c" gramy "c,d,c".

- obiegnik - znak podobny do leżącego S  (obiegnik), umieszczony nad nutą, lub miedzy dwiema nutami - wykonanie polega na szybkim opisaniu nuty głównej przez jej górną i dolną sekundę. Można powiedzieć, że obiegnik zamienia nutę główną w 4 nuty - zamiast np. "c" gramy "d,c,h,c". W przypadku obiegnika postawionego miedzy dwiema nutami jego wykonanie odbywa się po uderzeniu pierwszej nuty, ale odpowiednio skróconej (czyli gramy np. c,     d,c,h,c - wszystko w czasie przeznaczonym na nutę "c").

- tryl - nad nutą figuruje skrót tr ; jeżeli ozdobnik dotyczy wielu nut, lub wielu taktów, to za skrótem występuje linia falista (wężyk) pokazująca odpowiedni odcinek wykonywania ozdobnika - w czasie przeznaczonym na nutę główną szybko i wielokrotnie uderzamy ten dźwięk na zmianę z sekundą górną (można powiedzieć, że tryl to jest przedłużony mordent) - patrz przykłady poniżej.

Przykład 5.

01_znaczki_05 

W pierwszym takcie nad nutą "a" mamy znak ozdobnika "tryl". Kasownik nad nim oznacza, że górną sekundą ma być "h" (bo pierwszą nutą w takcie jest his). Cyferki u góry podpowiadają którymi palcami należy ten tryl wykonać (skoro mowa o cyferkach - widać je we wszystkich przykładach - oznaczają one "palcowanie" - nie ma ich tam gdzie użycie palców jest oczywiste). W ostatnim takcie jest przednutka krótka, w lewej ręce akord finalny ma być zagrany arpeggio. Widzimy tu też   znaki "fermata" (łuk z kropką w środku), co oznacza przedłużenie wartości nuty, lub pauzy wg uznania wykonawcy.

Przykład 6.

01_znaczki_06 

Widzimy tu nad nutą "h" symbol ozdobnika "mordent nieprzekreślony" wraz z palcowaniem.

 

FRAZOWANIE - zaznaczane jest łukami obejmującymi od kilku nut do wielu taktów, które wyznaczają odcinki tworzące pewne całości wyrazowe. Patrz przykłady 1, 3, 4 - wszystkie łuki dotyczą frazowania. U nowicjusza mogą budzić wątpliwości krótkie łuki w dwóch ostatnich taktach przykładu 3. Bowiem zarówno w prawej, jak i lewej ręce łuki dotyczą nut tej samej wysokości, co zwykle oznacza przedłużenie nuty pierwszej o wartość drugiej. W tym jednak przypadku bliżej nut mamy kropki, czyli staccato, z czego wniosek, że łuki oznaczają frazowanie (nie jest to też portato, bo nie ma klamry i napisu).

 Wymienione powyżej ozdobniki należą do grupy skrótów powszechnie stosowanych w zapisie nut na fortepian i inne instrumenty. Dla nowicjuszy jest to kłopotliwe, bo trzeba zapamiętać wykonanie każdego z nich. Wygodniejszy byłby dokladny zapis bez używania tych skrótów - ale cóż - tak się przyjęło i trzeba się do tego przyzwyczaić.

 

Inne SKRÓTY w pisowni nut:

 - pauzy trwające kilka taktów - spotykane sposoby oznaczeń podaje przykład 7.

Przykład 7.

01_znaczki_07 

- wielokrotne powtarzanie dźwięków tej samej wysokości i wartości, lub figur melodycznych - patrz przykład 8.

 Przykład 8.

01_znaczki_08 

 - wielokrotne powtarzanie figur melodyczno-rytmicznych - patrz przykład 9.

 Przykład 9.

 01_znaczki_09

 - wykonywanie oktaw - cyfra 8 umieszczona nad, lub pod nutą oznacza zagranie jej z oktawą, odpowiednio - górną, lub dolną. Spotykane są też określenia : col 8va, all 8va, con 8va, coll ottava bassa (tylko dla oktawy dolnej

- powtórzenie części utworu od początku - jeśli utwór ma np. strukturę A, B, A, to - zamiast przepisywać część A - na końcu części B piszemy "Da capo al FINE" (w skrócie D.c.al F, co czytamy "da kapo al fine" i znaczy to "od podzątku do napisu FINE"), zaś na końcu części A piszemy "FINE" (koniec).

- powtórzenie części utworu od konkretnego miejsca - stawiamy tam znak podobny do litery "f" z dodatkowymi dwiema kropkami a w miejscu po którym następuje powtórzenie piszemy "Dal segno" (dal senio, w skrócie "D.s.", co znaczy "od znaku"). Zwykle oznacza to powtórzenie aż do końca utworu, chyba że napiszemy "Dal segno al FINE" i oznaczymy miejsce zakończenia słowem "FINE".

- powtórzenie fragmentu utworu - początek fragmentu oznaczamy wspomnianym znakiem "f" a koniec znakiem podobnym do "elipsy przekreślonej na krzyż" (potocznie - "latarnia") a w miejscu po którym następuje powtórzenie piszemy "Dal f al O e poi CODA". Po powtórzeniu tego fragmentu przechodzimy do części oznaczonej na początku wyrazem "CODA" (koda - zakończenie). Czasem zamiast "CODA" spotykamy "TRIO" i zwykle na końcu "TRIO" widzimy wskazówki do dalszego wykonania utworu.

A oto dokładny wizerunek znaku "f" i "latarni" :   01_znaczki_10

 

- odmienne zakończenie powtarzanych części utworu - patrz przykład 10:

 Przykład 10.

01_znaczki_11 

Pierwszy znak repetycji (powtórzenia) mamy w miejscu A, powtarzamy zatem od początku, ale opuszczamy zakończenie pod klamrą 1 i gramy             zakończenie pod klamrą 2. Gramy dalej do następnego znaku repetycji w miejscu C i powtarzamy od najbliższego znaku repetycji o przeciwnym kierunku (wskazują to kropki - umieszczone po stronie lewej nakazują powtórzenie fragmentu z lewej strony znaku, umieszczone po prawej nakazują powtórzenie fragmentu z prawej strony znaku), ale - podobnie jak poprzednio - opuszczamy zakończenie pod klamrą 1 i gramy zakończenie pod klamrą 2. Spotykane jest też oznaczenie pod klamrami "I volta" (prima volta - pierwszy raz) i "II volta (sekunda volta - drugi raz). W miejscu D mamy znak zakończenia utworu. Zwróćmy też uwagę, że za kropkami występuje kreska cienka. 

Skąd wiemy o którym takcie mówimy ? Podpowiada nam to cyferka pomiędzy kluczami na początku każdej linii, podająca numer danego taktu (w przykładzie 1 mamy 1 (to oczywiste, bo to początek utworu) a w przykładzie 3 figuruje 5 (następne takty w danej linii trzeba samemu policzyć).

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy
Odśwież

Google AdSense

Google AdSense (2)

Rozmowy On-line (ShoutBox)

Musisz być zalogowany by móc pisać

Ostatnio na forum

Więcej tematów »

Prywatne Wiadomości

Nie jesteś zalogowany.

Aktualna wycena

 

Wspieraj finansowo nasz Serwis.

Nowi Użytkownicy

  • asiaroman7
  • krzywy39
  • martynka591
  • kornelciak923
  • bartoszka34

Użytkownicy On-line

Odwiedza nas 57 gości oraz 0 użytkowników.

SPRZEDAM GRAMSAM.PL